Lipödemde patates yenir mi? Haşlama, fırın ve tatlı patates

Lipödem listelerinde patatesin üzeri sık sık çizilir. Oysa haşlanmış bir patates ile bir paket cips aynı satıra yazılamaz. Aşağıda patatesi pişirme biçimine, miktara ve tabakta yanında duranlara göre ayırıyoruz.

Lipödemde patates yenir mi?

Yenir. Patatesin lipödem dokusuna, ağrıya ya da şişliğe etkisini inceleyen bir çalışma bilmiyoruz. Aşağıdaki bilgilerin tümü genel nüfusla yapılmış araştırmalardan ve Türkiye Beslenme Rehberi'nden gelir; lipödemli kadınlarda ayrıca sınanmamıştır. Dolayısıyla "patates lipödemi artırır" demek de "patates lipödeme iyi gelir" demek de dayanaksızdır.

Patates sebze mi sayılır?

Hayır. Türkiye Beslenme Rehberi bu konuda açıktır: "Patatesi sebze olarak saymayın." Günde en az 400 gram sebze ve meyve hedefine patates ve nişastası yüksek sebzeler dahil edilmez [1]. Patates tabakta ekmeğin, pilavın ve makarnanın oturduğu yere oturur.

Bu bilgi sofrayı kurarken işe yarar. Etli patates yemeğinin yanına pilav ve ekmek de gelirse aynı öğünde üç nişastalı besin olur. Patatesli bir yemek varsa pilav o öğünde çıkar, yerine salata ya da yoğurt gelir. Ekmek ve pilav tarafı için ekmek ve tahıllar yazısına bakabilirsiniz.

Bir porsiyon patates ne kadardır?

Rehberde patatesin standart porsiyonu 90 gramdır; enerji değeri yüksek olduğu için öbür sebzelerden daha küçük tutulmuştur. Rehberin ev ölçüsü tablosunda bunun karşılığı yarım orta boy patates ya da yarım kupa püre olarak verilir [1]. Patatesin boyu değiştiği için bunu kesin ölçü değil, yaklaşık bir fikir sayın. Lokantada garnitür diye gelen kızarmış patates bunun birkaç katı olabilir.

Kaç porsiyonun size uygun olduğu günlük enerji ihtiyacınıza ve uyguladığınız diyet türüne göre değişir. Öbür besinlerin ev ölçüleri porsiyon rehberinde.

Patatesin glisemik indeksi yüksek mi?

Çeşide ve pişirme biçimine göre değişir. Kuzey Amerika'da satılan patateslerle yapılan küçük bir çalışmada glisemik indeks 56 ile 89 arasında ölçülmüştür. En düşük değer haşlanıp soğuk yenen kırmızı patatese, en yüksek değer (89) haşlanmış kırmızı patatese aittir; hazır püre 88, fırında pişen Russet çeşidi patates 77 bulunmuştur [2].

Bu sayılar on biri erkek on iki kişiyle ve oradaki çeşitlerle elde edilmiştir; Türkiye'deki patatesler için aynı değerler beklenmemelidir. Glisemik indeksin ne olduğunu sözlükteki glisemik indeks maddesinde, bu ölçüye dayanan düzeni düşük glisemik beslenme sayfasında bulabilirsiniz. Patatesi yoğurtla, etle ya da bol salatayla aynı öğünde yemek de tabağın tümünü değiştirir; tek bir besinin indeksi öğünün tamamını anlatmaz.

Soğumuş patates daha mı uygun?

Aynı çalışmanın yazarları, öğünün glisemik indeksini düşürmek isteyenlere patatesi önceden pişirip soğuk ya da yeniden ısıtılmış yemelerini önerir. Ancak bulgu her çeşitte aynı değildir: on kişilik ayrı bir denemede, önceden pişirilip buzdolabında bekletilen ve yeniden ısıtılan Russet patates kan şekerini aynı gün pişirilene göre daha az yükseltmiş; haşlanmış beyaz patateste fark çıkmamıştır [2].

Mutfaktaki karşılığı soğuk patates salatası ya da bir gün önceden haşlanıp ertesi gün ısıtılan patatestir. Denenebilir, ama bundan büyük bir sonuç beklemek doğru olmaz.

Patates tok tutar mı?

Bir çalışmada 38 besin aynı kaloride (240 kalori) yedirilmiş ve iki saat boyunca tokluk puanı izlenmiştir. Beyaz ekmek 100 kabul edildiğinde en yüksek puanı 323 ile haşlanmış patates almış, en düşük puan 47 ile kruvasanda kalmıştır [3].

Bu, haşlanmış patatesin aynı kalorideki pek çok besine göre iki saat içinde daha fazla tokluk hissi verdiğini gösterir. Ancak çalışma her besin için on bir ile on üç kişiyle yapılmıştır ve iki saatlik tokluğu ölçer; kilo kaybını ölçmez.

Kızartma ve cips neden ayrı tutulur?

Üç nedenle. Birincisi yağ ve tuzdur: rehber, patates cipsinin içerdiği yağ ve tuz nedeniyle fazladan enerji alımına yol açtığını yazar [1]. İkincisi pişirme ısısıdır: patates yüksek ısıda pişirildiğinde akrilamid adlı istenmeyen bir bileşik oluşabilir [1].

Üçüncüsü gözlem çalışmalarıdır. ABD'de sağlık çalışanlarını yıllarca izleyen üç büyük çalışmanın ortak analizinde, haftada yedi ve daha fazla porsiyon patates yiyenlerde tip 2 diyabet, haftada birden az yiyenlere göre daha sık görülmüştür. İlişki kızarmış patateste belirgindir; haşlama, fırın ve pürede daha zayıftır ama yok değildir [4]. Bu bir gözlemdir; patatesin diyabete yol açtığını kanıtlamaz, çünkü çok patates kızartması yiyenlerin öbür alışkanlıkları da farklı olabilir. Yine de pişirme biçiminin önemli olduğuna işaret eder.

Tatlı patates daha mı uygun?

Bu yazıda kullandığımız kaynakların hiçbiri tatlı patatesi ölçmemiştir, bu yüzden sayı veremiyoruz. Bilinen şu: tatlı patates de nişastalı bir besindir ve tabakta aynı yere oturur. "Tatlı patates serbest" diye düşünüp porsiyonu büyütmek, normal patatesi çok yemekle aynı kapıya çıkar. Severek yiyorsanız aynı porsiyon mantığıyla, fırında ya da haşlayarak yiyebilirsiniz.

Türk mutfağından örnek tabaklar

Birkaç örnek; miktarlar kişiye göre değişir.

• Yarım haşlanmış patates, ızgara köfte, közlenmiş biber, büyük bir kâse mevsim salatası
• Patatesli taze fasulye (pilavsız), yanında yoğurt
• Soğuk patates salatası, haşlanmış yumurta, yeşillik
• Fırında sebze: kabak, havuç, biber ve birkaç dilim patates; yanında ızgara tavuk
• Sebze çorbasına koyulaştırmak için un yerine yarım patates

Seyrek kalması uygun olanlar: kızarmış patates, cips, kaşarlı kumpir, patatesli börek ve yanında pilavla gelen etli patates. Sık ve seyrek ayrımının tamamı ne yenir, ne yenmez yazısında.

Ketojenik ya da düşük karbonhidratlı beslenmede patates olur mu?

Çoğu zaman olmaz. Ketojenik diyette günlük karbonhidrat çok düşük tutulur ve küçük bir patates bile bu sınırın büyük bölümünü doldurur. Ilımlı düşük karbonhidratlı beslenmede ise küçük bir porsiyon, o öğündeki ekmeğin ya da pilavın yerine geçerek yer bulabilir. Bu, lipödemin değil seçtiğiniz düzenin kuralıdır.

Patates püresi yerine ne yapılır?

Püreyi sebzeyle hazırlamak isteyenler için kardeş sitemiz Lipödem Beslenme'deki karnabahar ve kabak püresi yazısına bakabilirsiniz.

Ne zaman hekime ya da diyetisyene danışmalıyım?

• Diyabet ilacı ya da insülin kullanıyorsanız patatesteki karbonhidrat öğün hesabına girer; miktarı hekiminiz ve diyetisyeninizle belirleyin.
• İnsülin direnciniz varsa nişastalı besinlerin öğünlere dağılımı kişiye göre planlanır; insülin direnci olanlar sayfasına bakabilirsiniz.
• Böbrek hastalığınız varsa ve potasyum kısıtlamanız söylendiyse patates miktarını hekiminize sorun; patates potasyum kaynağıdır [1].
• Yeşillenmiş ya da filizlenmiş patatesi yemeyin; rehber bunları doğal olarak zehirli madde içeren besinler arasında sayar [1].
• Yalnız bir bacağınız aniden şişip ağrımaya başladıysa nedeni patates ya da başka bir besin değildir; gecikmeden hekime başvurun.

Sık sorulan sorular

Lipödemim var, patatesi tamamen kesmem gerektiğini okudum; haşlanmış patates de mi yasak?

Yasak değildir. Patatesin lipödemi kötüleştirdiğini gösteren bir çalışma bilmiyoruz. Önemli olan miktar ve pişirme biçimidir: küçük bir porsiyon haşlanmış ya da fırınlanmış patates, o öğünde pilav ve ekmek yoksa tabakta yer bulabilir. Ketojenik bir düzen uyguluyorsanız karbonhidrat sınırı nedeniyle çıkarılır; bu, lipödemin değil o diyetin kuralıdır.

Patatesi haşlayıp buzdolabında soğutunca kan şekerini daha az yükselttiği doğru mu, lipödemde işe yarar mı?

Küçük bir çalışmada haşlanıp soğuk yenen patatesin glisemik indeksi daha düşük ölçülmüş, önceden pişirilip yeniden ısıtılan patates de bir çeşitte kan şekerini daha az yükseltmiştir; etki her çeşitte görülmemiştir. Lipödemli kişilerde denenmemiştir. Soğuk patates salatasını seçebilirsiniz; yine de porsiyon aynı kalmalıdır. Diyabetiniz varsa bu bilgiye güvenip miktarı artırmayın, kan şekeri ölçümlerinizi hekiminizle değerlendirin.

Lipödem diyetinde tatlı patates normal patatesten daha mı uygun, onu istediğim kadar yiyebilir miyim?

İstediğiniz kadar yiyebileceğiniz bir besin değildir. Tatlı patates de nişastalı bir besindir ve tabakta ekmeğin, pilavın oturduğu yere oturur. Lipödemde normal patatesle karşılaştırıldığı bir çalışma bilmiyoruz. Tadını seviyorsanız aynı porsiyon ölçüsüyle, kızartmadan, fırında ya da haşlayarak yiyebilirsiniz. Hangisini seçeceğinizden çok ne kadar ve nasıl pişirdiğiniz belirleyicidir.

Lipödemde patates kızartması ve cips hiç mi yenmez, arada bir yesem ne olur?

Arada bir yenmesi düzeninizi bozmaz. Kızartma ve cipsin seyrek tutulmasının nedeni lipödeme özgü bir bulgu değil; yağ, tuz ve yüksek ısıda pişirmeyle ilgili genel bilgilerdir. Sık yenirse günlük enerjiyi fark ettirmeden yükseltir. Canınız çektiğinde küçük bir porsiyonu yemeğin yanında yemek, paketle televizyon karşısında yemekten daha kolay sınırlanır.

Kaynaklar

1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 — patatesin sebze sayılmaması, standart porsiyon, cips, akrilamid, potasyum, yeşillenmiş patates
2. Fernandes G, Velangi A, Wolever TM. Glycemic index of potatoes commonly consumed in North America. J Am Diet Assoc 2005 — çeşide ve pişirme biçimine göre glisemik indeks; soğuk ve yeniden ısıtılmış patates
3. Holt SH ve ark. A satiety index of common foods. Eur J Clin Nutr 1995 — aynı kalorideki 38 besinin tokluk puanı
4. Muraki I ve ark. Potato consumption and risk of type 2 diabetes: results from three prospective cohort studies. Diabetes Care 2016 — patates tüketim sıklığı, pişirme biçimi ve tip 2 diyabet ilişkisi (gözlem)