Lipödemde üst vücut zayıflıyor, bacaklar zayıflamıyor: beslenme açısından ne denir?

Aylarca dikkat ettiniz. Yüzünüz inceldi, göğüs ve bel ölçünüz düştü, bluz bedeniniz küçüldü. Pantolon bedeni ise yerinde duruyor. Aynaya bakınca üst ve alt beden arasındaki fark eskisinden de belirgin görünüyor.

Bu tablo lipödemli kadınların sık anlattığı bir deneyimdir ve tıbbi belgelerde de tarif edilir. Aşağıda bunun beslenme açısından ne anlama geldiğini, neyin beklenebileceğini ve neyin beklenmemesi gerektiğini anlattık.

Lipödemde neden üst vücut zayıflıyor da bacaklar zayıflamıyor?

Çünkü lipödem dokusu, bedenin geri kalanındaki yağ dokusu gibi davranmaz. ABD'de hazırlanan lipödem bakım standardı bunu açık bir cümleyle yazar: lipödem dokusu diyet, egzersiz ya da obezite cerrahisiyle küçültülmeye dirençlidir; kilo verildiğinde gövdeden daha fazla doku gider ve orantısızlık daha belirgin hâle gelir [1].

Aynı belge bu direnci dokudaki bağ dokusu artışıyla (fibrozis) ilişkilendirir, ancak bunu "muhtemelen" kaydıyla söyler [1]. Yani nedeni tam aydınlatılmış değildir. Bilinen şudur: gövdenizin incelmesi diyetin işlediğini, bacakların aynı hızda incelmemesi ise dokunun farklı olduğunu gösterir.

Bu benim başarısızlığım mı?

Hayır. Gövdeniz inceldiyse yediğinizle harcadığınız arasındaki denge değişmiş demektir; yanlış bir şey yapmıyorsunuz. Bacakların buna aynı ölçüde katılmaması iradeyle ya da disiplinle açıklanmaz.

Bu ayrım önemlidir, çünkü kendini suçlayan biri çoğu zaman kaloriyi daha da kısar. Daha az yemenin dirençli dokuyu daha hızlı küçülttüğünü gösteren bir bulgu yoktur; aşırı kısıtlama yorgunluğu ve düzeni bırakma olasılığını artırabilir.

Alt bedenin geç incelmesi her zaman lipödem midir?

Değildir. Kadınlarda yağın kalça ve uyluk çevresinde toplanması yaygın bir beden yapısıdır ve tek başına hastalık sayılmaz. Lipödemi düşündüren başka bulgular vardır. Bakım standardı kolay morarmayı ve ayakların etkilenmemesini bu bulgular arasında sayar; dokuda ağrı sık görülür, ancak tanı için şart değildir [1].

Bu bulguları değerlendirmek ve benzer durumlardan ayırmak hekimin işidir. Almanya'da yayımlanan S2k kılavuzu tanı ölçütlerine, ayırıcı tanıya, ameliyatsız (konservatif) ve cerrahi tedavi seçeneklerine dair uzlaşı önerilerini bir araya getirir [2]. Tanınız yoksa beslenmeden önce atılacak adım muayenedir.

Beslenme neyi değiştirebilir, neyi değiştiremez?

Beslenmenin elinden gelenler şunlardır:

• Lipödeme eşlik eden fazla kiloyu azaltmak. Bakım standardı, lipödem dışı obezitede kilo kaybının metabolik sorunları azaltmak açısından yararlı olduğunu belirtir [1].
• Kan şekeri, kan yağları ve tansiyon gibi genel sağlık göstergelerini desteklemek.
• Gün içindeki enerjiyi ve tokluğu dengelemek.
• Yeni kilo alımını sınırlamak.

Beslenmenin söz veremeyeceği şey bacak ölçüsüdür. Dört hafta süren küçük bir çalışmada değiştirilmiş Akdeniz diyeti uygulayan 14 lipödemli kadında kol ve bacak yağ kütlesinde azalma bildirilmiştir; yazarlar bulgunun uzun süreli çalışmalarla doğrulanması gerektiğini yazar [3]. Çalışma küçük ve kısadır; azalmanın kalıcı olup olmadığı bilinmiyor. Bu, bacaklarda hiçbir değişiklik olmayacağı anlamına gelmez; ne kadar olacağının önceden bilinemeyeceği anlamına gelir.

Daha az yersem bacaklarım da incelir mi?

Bunu destekleyen bir bulgu yok. Kilo kaybında doku daha çok gövdeden gittiği için kaloriyi sertçe kısmak orantısızlığı artırabilir [1]. Çok düşük kalorili düzenler sürdürülmesi zor düzenlerdir ve bakım standardı beslenme planının uzun süre sürdürülebilir olmasını ister [1].

Tartının durduğu dönemlerde ne yapılacağını kilo neden gitmiyor yazısında, kilo ile lipödem arasındaki ilişkiyi lipödem kilo verince geçer mi yazısında ayrıca ele aldık.

Gerçekçi hedefler neler olabilir?

Hedefi bacak ölçüsünden alıp elinizde olan şeylere taşımak, hem moral hem süreklilik açısından işe yarayabilir. Örnek hedefler:

• Bel çevresini ve gövde kilosunu sağlıklı aralığa yaklaştırmak
• Kan değerlerinde hekiminizin izlediği göstergeleri korumak
• Merdiven çıkarken, yürürken daha az yorulmak
• Haftanın çoğu günü düzenli öğün yemek
• Kilo dalgalanmasını azaltmak

Bacaklardaki ağrı, ağırlık hissi ve ölçüyle ilgili hedefler ise beslenmenin değil, hekiminizin önereceği tedavi planının konusudur.

Tabakta ne değişir?

Bu durumda özel bir "bacak diyeti" yoktur. Tabak, genel sağlığı gözeten ve sürdürülebilen bir düzene göre kurulur. Bir günlük örnek şöyle olabilir; örnektir, kişiye özel değildir:

• Sabah: haşlanmış yumurta, beyaz peynir, domates, salatalık, bir dilim tam buğday ekmeği
• Öğle: bir kepçe nohut yemeği, iki kaşık bulgur pilavı, bir kâse cacık
• İkindi: bir kâse yoğurt ve bir avuç ceviz
• Akşam: fırında balık, zeytinyağlı taze fasulye, mevsim salatası

Protein her öğünde yer alır, sebze tabağın büyük kısmını kaplar. Kalori açığı ılımlı tutulur. Düzenin hareketle nasıl birleştirileceği egzersiz ve beslenme yazısında. Benzer sorular kilo ve zorluklar bölümünde toplanıyor.

İlerlemeyi neyle ölçmeliyim?

Yalnız tartıya ve pantolon bedenine bakmak bu durumda yanıltır. Bel çevresi gövdedeki değişimi gösterir. Uyluk ve baldır çevresini ayda bir, aynı noktadan ölçmek yeterlidir; her gün ölçmek kaygıyı artırabilir. Enerji, uyku ve yürüyüş mesafesi gibi gündelik göstergeler de not edilebilir.

Ne zaman hekime başvurmalıyım?

• Lipödem tanınız yoksa ve kilo vermenize karşın bacaklarınız orantısız kalıyorsa, ağrı ve kolay morarma eşlik ediyorsa değerlendirme için hekime gidin.
• Tek bacakta hızlı gelişen şişlik, kızarıklık, ısı artışı ya da baldır ağrısı acil değerlendirme gerektirir.
• Şişlik ayak sırtına ve parmaklara yayılıyorsa ya da bastırınca çukur kalıyorsa bunu hekiminize bildirin.
• Kilo vermek için öğün atlıyor, yedikten sonra suçluluk duyuyor ya da tıkınma atakları yaşıyorsanız bunu diyetisyeninizle ve hekiminizle paylaşın.
• Gebeyseniz, emziriyorsanız ya da diyabet ilacı kullanıyorsanız kaloriyi ya da karbonhidratı kısmadan önce hekiminize danışın.
• Diyete karşın açıklanamayan kilo alımı ya da belirgin halsizlik varsa tiroid ve diğer nedenler açısından muayene olun.

Sık sorulan sorular

Diyetle on kilo verdim ama hepsi üst bedenimden gitti, bacaklarım aynı kaldı; yanlış bir şey mi yapıyorum?

Hayır, yanlış bir şey yapmıyorsunuz. Lipödem bakım standardı, kilo verildiğinde gövdeden daha fazla doku gittiğini ve lipödem dokusunun diyete dirençli olduğunu belirtir. On kilo vermeniz düzeninizin işlediğini gösterir. Bacaklardaki ölçü ve ağrı için hangi tedavilerin uygun olduğunu sizi muayene eden hekim değerlendirir.

Bacaklarım incelmiyor diye kaloriyi daha da düşürsem ya da öğün atlasam lipödemde işe yarar mı?

Bunu destekleyen bir bulgu yok. Kilo kaybında doku daha çok gövdeden gittiği için kaloriyi sertçe kısmak alt ve üst beden arasındaki farkı büyütebilir. Çok düşük kalorili düzenler yorgunluğu artırabilir ve uzun süre sürdürülmesi zordur. Ilımlı, sürdürebildiğiniz bir düzen ve hekiminizin önerdiği tedaviler birlikte düşünülmelidir.

Lipödem tanım yok ama ne kadar zayıflasam da kalçam ve bacaklarım kalın kalıyor, bu lipödem olabilir mi?

Olabilir, olmayabilir de. Kalça ve uyluk çevresinde yağ toplanması kadınlarda yaygın bir beden yapısıdır. Lipödemde buna çoğu zaman dokuda ağrı, kolay morarma ve ayakların etkilenmemesi eşlik eder. Bunu internetten ayırt etmek mümkün değildir. Değerlendirme için bu konuda deneyimli bir hekime muayene olmanız gerekir.

Lipödemde bacaklarım diyetle incelmeyecekse beslenmeme dikkat etmemin ne anlamı var?

Anlamı var, çünkü beslenmenin hedefi yalnız bacak ölçüsü değildir. Eşlik eden fazla kiloyu azaltmak, kan şekeri ve kan yağlarını korumak, gündelik enerjiyi dengelemek ve yeni kilo alımını sınırlamak beslenmeyle ilgilidir. Bakım standardı da lipödem dışı fazla kilonun azaltılmasını metabolik sağlık açısından yararlı bulur.

Kaynaklar

1. Herbst KL ve ark. Standard of care for lipedema in the United States. Phlebology 2021 — lipödem dokusunun diyet ve egzersize direnci, kilo kaybında gövdeden daha fazla doku gitmesi, sürdürülebilir beslenme planı
2. Faerber G ve ark. S2k guideline lipedema. J Dtsch Dermatol Ges 2024 — tanı ölçütleri, ayırıcı tanı ve tedavi seçenekleri için uzlaşı önerileri
3. Di Renzo L ve ark. Potential effects of a modified Mediterranean diet on body composition in lipoedema. Nutrients 2021 — dört haftalık çalışmada kol ve bacak yağ kütlesi